ሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ እቲ ህንጡይ ሰብ

 እዚ ሰብ እዚ ናይ ዘመን ምልክት እዩ: ግናኸ ናይ ገዛእ ርእሱ ዓቢ ንብረትን ምስጢርን እውን እዩ። ሓጺር ታሪኽ ህይወት ሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ - ሓደ ኮይኑ፡ ኣብ ዝተፈላለዩ ፕሮጀክትታት ህይወት ብውዕዉዕ ስራሕ ዝተመልአ እዩ። ኣብዛ ፕላኔት ካብ ዝነበሩ ፍሉያት ሰባት ሓደ፡ ዓቢ ቀባኢ፡ ቅርጻዊ፡ ተመራማሪ፡ ሳይንቲስት፡ ኣናቶሚስት፡ መሃንድስ፡ ኬሚስት፡ ፈላስፋ፡ ስነ-ዕጽዋት፡ ሙዚቀኛ፡ ገጣሚ... እወ፡ ኣብ ክንዲ ነቲ ዓቢ ፍሎረንቲናዊ ጥራይ ዝገብሮ! ኣብዚ ኩሉ ዓውድታት ዓቢ ምዕባለ ኣመዝጊቡ እዩ።

ታሪኽ ህይወት ሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ ብ15 ሚያዝያ 1452 ኣብ ጥቓ ፍሎረንስ ኢጣልያ ኣብ እትርከብ ንእሽቶ ከተማ እዩ ጀሚሩ። ክሳብ ወዲ 4 ዓመት ዝኸውን ሓረስታይ ጥራይ ምንባራ ይፍለጥ፣ ኣዲኡ በዓልቲ ሓዳርን ባዕላ ዝተማህረትን ኣይነበረትን። ብድሕሪ እዚ እቲ ዝሃብተመ ዜጋ ዝኾነ ኣቡኡ ፒየሮ ቪንቺ ወሰዶ። ሊዮናርዶ መባእታ ትምህርቱ ኣብ ገዝኡ እዩ ተማሂሩ።ዑ እውን እንተዀነ፡ እቶም መምህራን ነቲ ቘልዓ ዘለዎ ፍሉይ ክእለት ተዓዚቦም እዮም። ንኣብነት ብባህላዊ ጥራሕ ዘይኮነስ ብመስትያት ምስሊ እውን ካብ ጸጋም ናብ የማን ዝተጻሕፈ እዩ።

ሊዮናርዶ ንየማንን ንጸጋምን ከም ማዕረ እዩ ዝሕዞ ነይሩ ሊዮናርዶ ኣብ ፍሎረንስ ከም ተሓጋጋዚ ቨሮኪዮ ኣብ ዝነብርሉ ዝነበረ እዋን፡ ኣዝዩ ማሕበራዊ ርክብ ዘለዎን ክፉትን እዩ ነይሩ። ከም ብዙሓት መንእሰያትን ተሃንጠይቲ ስነጥበባውያንን ብመንፈስ ናጻ እኳ እንተነበረ፡ ኣዝዩ ጻዕራም እውን እዩ ነይሩ። ሓደስቲ ነገራትን ሜላታትን ብቐጻሊ ይመሃር ስለ ዝነበረ፡ዝኾነ ሓድሽ ብድሆ ብመልክዕ ስራሕ፡ ስነ-ጥበብ ወይ ሳይንስ እናተቐበለ፡ ካብ ምምሕያሽ ኣየቋረጸን። ካብቶም ካልኦት ዝፈልዮ ገጸ ባህሪ፡ ናይ ብሓቂ "ናይ ህዳሴ ሰብ" ምዃኑ ንጡፍ ምዃኑ እዩ። ሓደ ናይ ህዳሴ ሰብኣይ፡ ብዛዕባ ዓለም ብቐጻሊ ክፈልጥ ዝደሊ ሰብ እዩ ዝቑጸር ነይሩ። ሊዮናርዶ ኣብ ምሉእ ህይወቱ ነዚ ባህሪ እዚ ኣርእዩ እዩ ሊዮናርዶ ኣብቲ ዝበሰለ ዓመታቱ ከም ሓያል፡ ለጋስ፡ ብኣካል ጽብቕትን ኣዝዩ በሊሕን ይቑጸር ነበረ። ንሱ ፍሉይ ዝገብሮ ቬጀቴሪያን ስለዝነበረ ኣብ ግዜ ህዳሴ ኣዝዩ ሱር በተኻዊ ኣተሓሳስባ እዩ ነይሩ። ኣብ ጓጓ ኣዕዋፍ ሓራ ንምውጻእ ጥራይ ክሳብ ዝገዝእ እውን ከይተረፈ በጺሑ። ከምኡ’ውን፡ ብዘይካ ውሑዳት ናይ ቀረባ ደቂ ኣንስትዮ ኣዕሩኽ፡ ምስ ደቂ ኣንስትዮ ጥቡቕ ዝምድና ኣይነበሮን። ኣብ ክንድኡስ ሊዮናርዶ ክሳብ መወዳእታ ህይወቱ ኩሉ ግዜኡን ጉልበቱን ኣብ ዝተፈላለየ ስነ-ጥበባውን ሳይንሳውን ስነ-ፍልጠታት ወፍዩ። ንሱ ግን ምስቶም ብዙሕ ዝምህሮምን ዝግደሰሎምን ተማሃሮኡ ሳላይን መልዚን ኣዝዩ ቀረባ ተባሂሉ ይቑጸር ነይሩ።

ብ1477 ኣብ ፍሎረንስ ተኣጊዱ ምስ ካልኦት ሰለስተ ሰባት ድማ ኣብቲ እዋን ብግብረሰዶም ተኸሲሱ። እቲ ዓቃቢ ሕጊ ስሙ ዘይተገልጸ ኮይኑ፡ ዋላ እኳ እቶም ተኸሰስቲ ኣብ መወዳእታ ነጻ እንተተባህለ፡ እዚ ሓቂ እዚ ኣብ ዝና ሊዮናርዶ ዳቪንቺን ብዝሒ ዓማዊልን ኣሉታዊ ጽልዋ ኣሕዲሩ። ኣብ ምሉእ ህይወቱ ጽምዋ ከም ዝጸንሐ ዝፍለጥ ኮይኑ፡ ጾታዊ ዝንባለኡ ክሳብ ሎሚ ዘይፍለጥ እዩ። ድሕሪ ቁሩብ ግዜ ዳቪንቺ ናብ ሚላኖ ክኸይድ ወሰነ። ምኽንያት ለውጢ ከተማ ርግጸኛ ዝኮነ ነገር ኣይኮነን፣ ገሊኦም ፍሎረንስ ኒዮፕላቶናዊ ፍልስፍና ተነጺሉ ስለዝተሰምዓ፣ ገሊኦም ድማ ሓደ ካብቶም ካብ ቤተ ጸሎት ሲስቲን ዝተመርጹ ስነጥበባውያን፣ ካልኦትን ዘይምምራጹን ይመስሎም።ገሊኦም ፍሎረንስ ኒዮፕላቶናዊ ፍልስፍና ተነጺሉ ስለዝተሰምዓ፣ ገሊኦም ድማ ሓደ ካብቶም ካብ ቤተ ጸሎት ሲስቲን ዝተመርጹ ስነጥበባውያን፣ ካልኦትን ዘይምምራጹን ይመስሎም። እታ ከተማ ንለውጢ ዝደረኻ ድሕሪ እቲ ክሲ ዓማዊልን ዝናን ምጥፋኣ ምዃኑ ይኣምኑ። ኣብ ሚላኖ ኣብ ትሕቲ ሉዶቪኮ ስፎዛ ን20 ዓመታት ሰሪሑ። ኣብቲ እዋን ካብ ዝነበሩ ኣገደስቲ ስርሓት ሓደ ኣብ መንጎ 1483ን 1486ን ዝተፈጥረት ድንግል ኣእማን እያ። ይኹን እምበር ሓደ ካብቶም ፍሉጣት ስርሓት ናይዚ እዋን እዚ 3 ዓመት ዝወሰደ ኮይኑ ብ1499 ዝተዛዘመ ናይ መወዳእታ ድራር እዩ።ኣብ ዓመት ብ1499 ሚላኖ ብናይ ፈረንሳዊ ቻርለስ ሸውዓተ መጥቃዕቲ በጺሑ ካልኣይ ኲናት ጥልያን ን5 ዓመት ተኻይዱ። ዝተፈላለዩ ስነጥበባውያን፡ ኣብዚ ጉዳይ እዚ ግን ሊዮናርዶ ኣብዚ ውግእ እኽሊ ሑጻኦም ኣበርኪቶም። ዳቪንቺ ንውግእ ዝኸውን ፍሉይ መዋቕራት ብምንዳፍ ብዙሕ ሓሳባቱን ፍልጠት ንምድላይ ዝነበሮ ድሌትን ገሊጽዎ። ንኣብነት፡ ጎቦ ካቴድራል ሚላኖ ብእኡ እዩ ተነዲፉ ድሒሩ ናብ ቬኒስ ብምኻድ ከም ወተሃደራዊ መሃንድስን ኣርኪተክተርን ኮይኑ ክሰርሕ ጀመረ።ኣብዚ እዋን እዚ ንባዕሉ ዝፈጠሮን በብቑሩብ ዝመሓየሸን ፍሉጥ ስራሕ ሞናሊዛ ይስእል ነይሩ። ምፍጣር ናይዚ ብሉጽ ስራሕ ኣብ መንጎ 1503ን 1519ን እዩ ተፈጺሙ።ሎሚ በዓልቲ ቤት ፍራንቸስኮ ባርቶሎሜዮ ደ ጂዮኮንዶ ሊዛ ጌራዲኒ ትበሃል፡ መንነት ሞናሊዛ ግን ብመጠኑ ኣካታዒ እዩ።

ኣብ ቬኒስ ከም ወተሃደራዊ መሃንድስ ካብ ዝለማመዱ ሓሊፎም ኣብ መላእ ኢጣልያ ንሓጺር እዋን ተጓዒዞም ኣብ ትሕቲ ወዲ ርእሰ ሊቃነ ጳጳሳት ኣሌክሳንደር ሻድሻይ ከም ወተሃደራዊ ኣርኪተክተር ኮይኖም ሰሪሖም።ኣዝዩ ስለ እተመሰጠ፡ ብሕቶ ንጉስ ፈረንሳ ኣካላዊ ምንቅስቓስ ገበረ ምስዚ ንጉስ እዚ ንእተወሰነ እዋን ድሕሪ ምስራሕ፡ ናብታ ፍራንሲስ ቀዳማይ ቈልዓኡ ዝነብረላ ሻቶ ደ ክሎስ ሉስ ገዓዘ። ድሕሪኡ እቲ ስነ-ጥበባዊ ኣካል ቤተ መንግስቲ ፈረንሳ ኰነ፣ ኣብኡ ድማ ኣብ ኣገልግሎት ንጉስ ዝያዳ ምቹእ ህይወት ይመርሕ ነበረ። ኣብ ፍራንሲስኮ ቀዳማይ ቀዳማይ መሃንድስ፡ ቀባእን ኣርኪቴክተርን ዝብል መዓርግ ተሸሊሙ።ኣብ መወዳእታ ኣብ... እቲ ስነጥበባዊ ንኣዋርሕ ድሕሪ ምሕማሙ ብ1519 ብወቕዒ ሞይቱ። ተመርዕዩ ወይ ውላድ ወሊዱ ዘይፈልጥ፡ ንብረቱ (ስራሓት ስነ-ጥበባዊ ስርሓት፡ ስነ-ጽሑፋትን ንዋትን) ንእሙናት ተማሃሮኡ መለሰሎም። ሓደ ክፋል ናይዞም ንብረታት፡ ብፍላይ ድማ፡ መዘከርታቱ ኣብ ዝሓለፈ ዓሰርተታት ዓመታት ጠፊኡ፡ ሎሚ ድማ በዚ ጅንያ ዝተጻሕፋ 13 ሽሕ ገጻት ጥራይ እየን ዘለዋ።

ዓቢ ክፋል ናይዞም ጽሑፋዊ ሰነዳት፡ ንባብ ዘጸግም ጽሑፍ ተጠቒሞም ዝተነድፉ ኮይኖም፡ ኣብ ብዙሕ ዛዕባታት ስነ-ጥበባውን ሳይንሳውን ፍልጠት ኣኪቦም እዮም። ኣብቲ እዋን እቲ ዝያዳ ፈጠራውን ሃብታምን ሰነዳት እኳ እንተኾኑ፡ ኣብ ዕድመ እቲ ስነ-ጥበባዊ ግን ተሓቲሞም ኣይፈልጡን። ምናልባት ካብቲ ግዜ ኣዝዩ ዝተፈልየ ሓሳባት ኣብ ቅድሚ ሕብረተሰብ ተቐባልነት ከይረክብ ዝነበረ ፍርሒ ወሳኒ ክብደት ነይርዎ ይኸውን። ብድሕሪኡ ድማ ዝተፈላለዩ ሳይንቲስት ነቲ ዝገለጾ ወይ ዝረኸቦ ረኺቦም። ብሓቂ ርኽበታቱን መግለጺታቱን ብማሕበረሰብ ሳይንስ ንነዊሕ እዋን ዕሽሽ ተባሂሉ። ኣብ ዓለምን ኣብ ታሪኽን ካብቶም ብሊዮናርዶ ዝተቐብኡ ፍሉጣት ስነ-ጥበባዊ ስርሓት ሓደ "ሞናሊዛ" ወይ "እታ ፍሽኽታ ዘለዋ" እያ። ኣብ ልዕሊ ኣዒንታ ዝተቐመጠ ጽላሎት እንታይነት ፍሽኽታኣ ክውሰን ስለዘይክእል ኣቀማምጣ ስለዝኾነ፡ ነቲ ስእሊ ምስጢራውን መሳጥን ይገብሮ። ብተመሳሳሊ ኣብ ሞናሊዛ እትርከብ ሰበይቲ ስሩዕ መዓልታዊ ክዳውንቲ ትኽደን እዚ ድማ መብዛሕትኦም ውልቀሰባት ንስእሊ ዝበለጸ ኣከዳድናኦም ስለዝኽደኑ ዘይተለምደ እዩ ነይሩ። ብተመሳሳሊ ሊዮናርዶ ነቲ ማይ ኣብ ድሕሪት ኣቐሚጥዎ፣ ንተዓዘብቲ እቲ ማይ ንባዕሉ ወትሩ ዝንቀሳቐስ ምዃኑ ብዘስምዖም መንገዲ እዩ ሓደ ካብቲ ኣዝዩ መሳጢ ክፋል ናይ ሊዮናርዶ ዕድመ ምሉእ ስራሕ ዝፈጠሮ ጹሑፍ ውይ ኖት እዩ። ደፍተር ሊዮናርዶ ዝተፈላለዩ ስኬማቲክስን ስእልታትን ምስ ዝተፈላለዩ ካልኦት መዘከርታ ሓሳባትን ዝሓዙ እዮም። ኣብቶም መዘኻኸሪታት፡ ምስ ስነ-ዕጽዋት፡ ምህንድስናን ኣናቶሚን ዝተኣሳሰሩ ብዙሓት ስእልታት ክረኽቡ ይኽእሉ። ከም ዕዉት ስነ-ጥበባውን ሳይንቲስትን መጠን፡ ሬሳታት ክቖርጽን ክትንትንን፡ ባህርያት ዝተፈላለዩ ክፋላት ኣካላት ወዲ ሰብ ብትኽክል ክስእልን ክጽሕፍን ተፈቒዱሉ ሊዮናርዶ ብዘይካ’ቲ መስተንክር ስነ-ጥበባዊ ምዃኑ፡ ዘገርም መሃንድስ’ዩ ነይሩ። ከም መሃንድስ ኮይኑ ኣብ ዝሰርሓሉ ዝነበረ እዋን ዝፈጠሮ ብዙሓት ሓሳባቱን ምህዞታቱን ኣብቲ ኣብ ብርዑ ዘሎ ዝተፈላለየ ስእልታት ተሳኢሉ ኣሎ። ሊዮናርዶ ዳርጋ ዝኾነ ነገር ክነድፍን ክሃንጽን ክኢሉ፣ ንዕኡ ድማ ጸጋታት ነይርዎ። ሊዮናርዶ ካልኦት ዘደንቑ ፕሮጀክትታት ምህንድስና እውን ፈጢሩ እዩ፣ እዚኦም ድማ መሳርሒታት ሙዚቃ፣ ሃይድሮሊክ ፓምፕን ቅድሚ ዘመናዊ ሮቦት ዝነበረን ንኣጋይሽ ሉዶቪኮ ስፎርዛ ንምዝንጋዕ ዝጥቀመሉን "መካኒካዊ ፈረሰኛ" ዝሓቖፈ እዩ።

ሊዮናርዶ ከም "ኦርኒቶፕተር" ዝኣመሰላ ዝነፍራ ማሽናት ከይተረፈን ኣብ ልዕሊኡ ድማ ሄሊኮፕተር ዝመስል ሮተር ዘለዋ ማሽንን ሰሪሑ። ኣብ ዕድሚኡ ኣዝዮም ዝተሓላለኹን ክትሃንጾም ዘይከኣልን ተባሂሎም ዝቑጸሩ ዝነበሩ ብዙሓት ካልኦት ነገራት ኣብቲ ብዘመናዊ ዲዛይናት ዝተቐበሉ ብርዕታትቱ ተሳኢሎም እዮም። ኣብቲ እዋን ብሰንኪ ስእነት ርድኢት ወዲ ሰብ ዓቕሙ ምሉእ ብምሉእ ክጥቀመሉ እኳ እንተዘይከኣለ፡ እዞም ምህዞታትን ንድፍታትን ግን ሎሚ ከም ምስክር ናይቲ ሊዮናርዶ ዝነበሮ ዓቢ ጅንየስ ኮይኖም ደው ኢሎም ኣለዉ።መብዛሕትአን ብራዒ ሊዮናርዶ ተሰሪዐን ተመዲበን እየን ነይረን። ምስ ተረኽቡ ድማ ንሕትመት ዝተዳለዉ ይመስሉ። እቲ ዘሕዝን ግን ኣብ ዕለተ ሞቱ እቶም ስኬችን ኖታታትን ኣብ ናይ ብሕቲ እኽብካባት ስለ ዝነበሩ ክሕተሙ ኣይከኣሉን፣ ዋላ እኳ እቲ ኣብኡ ዘሎ ሓበሬታ ንእቲ እዋን እቲ መሬት ዝሰበረ ኮይኑ እንተተቖጸረን ምስ መግለፂታቱ ዝተፈላለዩ መዳያት ሳይንስ ከማሓይሽ ከምዝኽእልን ይሕሰብ።

ብጽቡቕ ዘሕለፍካዮ ህይወት ነዊሕ'ዩ። ሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ